Bypass ameliyatı kararı verilen hastaların en sık sorduğu sorulardan biri şudur: "Tıkalı damarın yerine ne konuyor?" Bypass'ta yeni bir damar takılmaz; tıkanıklığın ötesine kan taşıyacak bir köprü kurulur ve bu köprü hastanın kendi vücudundan alınan bir damarla yapılır. Bu yazıda hangi damarların kullanıldığını, seçimi neyin belirlediğini ve bu köprülerin ne kadar dayandığını ele alıyoruz. Ameliyatın genel akışını bypass ameliyatı yazımızda anlatmıştık.
Bypass'ta "Greft" Ne Demek?
Greft, tıkalı bölgenin öncesinden sonrasına kan taşımak üzere kullanılan damar parçasıdır. Hastanın kendi atardamarı ya da toplardamarı kullanılır; bu nedenle doku uyuşmazlığı ya da reddedilme gibi bir durum söz konusu değildir. Bir ameliyatta çoğu zaman birden fazla greft kullanılır ve farklı türleri bir arada kullanmak olağandır.
Göğüsten Alınan Atardamar (İç Meme Atardamarı)
Göğüs kafesinin iç yüzünde seyreden iç meme atardamarı (LİMA), koroner bypass'ta en değerli grefttir. Nedeni şudur: bu damar zaten göğüs duvarında yerindedir, bir ucu kendi kaynağına bağlı kalır ve yalnızca serbest ucu kalp damarına dikilir. Yapısı damar sertliğine dirençlidir ve uzun yıllar açık kalma eğilimi gösterir.
Bu nedenle kalbin en önemli damarı olan sol ön inen artere yapılacak köprüde, uygun olan hemen her hastada öncelikle bu damar tercih edilir. Alınması göğüs kafesinden ek bir kesi gerektirmez; aynı ameliyat sahasından çalışılır.
Bacaktan Alınan Toplardamar (Safen Ven)
Bacağın iç yüzünde uzanan safen ven, uzunluğu ve kolay ulaşılabilirliği nedeniyle bypass'ta en sık kullanılan ikinci greftir. Birden fazla damara köprü gerektiğinde, tek bir safen venden birkaç greft çıkarılabilir.
Bu damar günümüzde çoğu merkezde küçük kesilerden ya da kapalı (endoskopik) yöntemle çıkarılabilmektedir; böylece bacaktaki kesi izi ve yara sorunları azalır. Hangi yöntemin kullanılacağı damarın yapısına ve merkezin olanaklarına göre belirlenir.
"Bacağımdan Damar Alınırsa Sorun Olur mu?"
Bu soru hastaların doğal endişesidir. Safen ven, bacağın yüzeyel toplardamar sisteminin bir parçasıdır; bacaktaki kanın büyük bölümü derinde seyreden toplardamarlarla taşınır. Bu nedenle damarın çıkarılması, dolaşımı bozmadan yapılabilen bir işlemdir.
Yine de ilk haftalarda bacakta şişlik, morarma ve kesi hattı boyunca hassasiyet görülebilir; bunlar çoğunlukla geçicidir. Bacağın yukarıda tutulması ve hekimin önerdiği varis çorabı bu dönemi kolaylaştırır. Bacak şişmesinin ne zaman olağan, ne zaman değerlendirilmesi gereken bir bulgu olduğunu ayrı bir yazıda ele almıştık.
Not: Bacakta ileri derecede varis varsa ya da damar daha önce çıkarılmışsa, safen ven kullanıma uygun olmayabilir. Ameliyat öncesi yapılan damar ultrasonu bunu ortaya koyar ve plan buna göre değişir.
Koldan Alınan Atardamar (Radiyal Arter)
Ön kolun dış yüzündeki radiyal arter, seçilmiş hastalarda ek greft olarak kullanılabilir. Atardamar olması uzun vadeli dayanıklılığı açısından avantaj sağlar. Kullanılabilmesi için elin dolaşımının büyük ölçüde diğer atardamardan karşılandığının ameliyat öncesinde gösterilmesi gerekir; bu değerlendirme yapılmadan bu damar alınmaz.
Hangi Hastada Hangi Greft Seçilir?
Seçim tek bir kurala değil, birkaç etkenin birlikte değerlendirilmesine dayanır:
- Köprü kurulacak damarın önemi ve yeri: Kalbin en kritik damarına en dayanıklı greft ayrılır.
- Hastanın yaşı ve beklenen yaşam süresi: Genç hastalarda uzun ömürlü atardamar greftleri daha fazla gündeme gelir.
- Greft damarların durumu: Bacak ve kol damarlarının çapı, duvar yapısı ve daha önceki girişimler belirleyicidir.
- Eşlik eden hastalıklar: Şeker hastalığı, böbrek yetmezliği, ileri akciğer hastalığı ya da yara iyileşmesini zorlaştıran durumlar seçimi etkiler.
- Ameliyatın aciliyeti: Acil şartlarda daha hızlı hazırlanabilen greftler öne çıkabilir.
Bu nedenle iki hastaya aynı sayıda bypass yapılmış olsa bile kullanılan damarlar farklı olabilir.
Greftlerin Ömrü Ne Kadardır?
Greftler ömür boyu değişmeden kalan parçalar değildir; zamanla daralabilir ya da tıkanabilirler. Genel eğilim şudur: atardamar greftleri, toplardamar greftlerine göre daha uzun süre açık kalır. Ancak her hastada süre; damar sertliğinin hızına, risk etkenlerinin kontrolüne ve greftin bağlandığı damarın yapısına göre değişir. Bu nedenle "şu greft şu kadar yıl dayanır" biçiminde kesin bir süre vermek doğru olmaz.
Önemli bir nokta: bir greftin zamanla daralması, ameliyatın başarısız olduğu anlamına gelmez. Bypass, hastalığı ortadan kaldırmaz; tıkanıklığın yarattığı sorunu giderir. Zemindeki damar sertliği süreci tedavi edilmezse hem greftleri hem kalan kendi damarlarını etkilemeye devam eder.
Greftin Açık Kalması Kısmen Sizin Elinizde
- İlaçların düzenli kullanılması: Kan sulandırıcılar ve kolesterol düşürücüler greftin açık kalmasında doğrudan rol oynar; bu ilaçlar kendi kararınızla bırakılmamalıdır (bkz. ameliyat sonrası kullanılan ilaçlar).
- Sigaranın tamamen bırakılması: Sigara, greftlerin erken tıkanmasında en güçlü etkenlerden biridir (bkz. sigarayı bırakınca damarlarda ne olur).
- Tansiyon, kolesterol ve şekerin hedefte tutulması (bkz. tansiyon ve kolesterol yazımız).
- Düzenli hareket ve kardiyak rehabilitasyon: Rehabilitasyon programı hem iyileşmeyi hem uzun vadeli sonucu destekler.
- Kontrollerin aksatılmaması.
Kaç Damar Bypass'ı Yapılır?
"Üç damar bypass" gibi ifadeler, köprü kurulan koroner damar sayısını anlatır; ameliyatın zorluğunu ya da hastalığın "kaç kat ağır" olduğunu tek başına göstermez. Sayı, tıkalı damarların dağılımına ve o damarların beslediği kalp kasının durumuna göre belirlenir. Bypass ile stent arasındaki kararın nasıl verildiğini ayrı bir yazıda ele almıştık.
Greft Alımı Ameliyatın Süresini Uzatır mı?
Greftlerin hazırlanması ameliyatın bir parçasıdır ve çoğu merkezde ekip bu aşamayı eş zamanlı yürütür. Atan kalpte bypass ya da kapalı yöntemler söz konusu olduğunda greft seçimi ve hazırlanma biçimi de plana göre değişebilir.
Kalp ve damar cerrahisi uzmanı Prof. Dr. Harun Arbatlı, greft seçiminin ameliyat masasında verilen ani bir karar değil; ameliyat öncesi damar incelemeleriyle hazırlanan bir plan olduğunu, hastanın bacak ve kol damarlarının bu nedenle önceden değerlendirildiğini belirtmektedir.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; size hangi greftlerin uygun olduğu, ameliyatınızı planlayan ekip tarafından belirlenir.
Randevu için iletişime geçin
Kalp ve damar sağlığınızla ilgili değerlendirme ve randevu için bize ulaşabilirsiniz.